Σύμφωνα με επίσημες εκτιμήσεις, οι Ευρωπαίοι περνούν έως και το 90% της ζωής τους σε εσωτερικούς χώρους. Ωστόσο, ενώ η ρύπανση του αέρα στον εξωτερικό χώρο έχει αναδειχθεί πολλάκις ως θέμα δημόσιου ενδιαφέροντος, ο αέρας μέσα στα σπίτια, τα σχολεία και τους χώρους εργασίας μας έχει περάσει σε μεγάλο βαθμό απαρατήρητος.
Αυτό όμως αλλάζει. Ερευνητές σε όλη την Ευρώπη μελετούν τι περιέχει πραγματικά ο αέρας των εσωτερικών χώρων, πώς επηρεάζει την υγεία μας και τι μπορεί να γίνει για αυτό.
«Από την πανδημία του COVID-19, ακούμε περισσότερα για την ποιότητα του αέρα σε εσωτερικούς χώρους, καθώς οι άνθρωποι έχουν συνειδητοποιήσει ότι τα αερολύματα μπορούν να μεταφέρουν ιούς», δήλωσε ο Χοσέ Φερμόσο, χημικός μηχανικός στο ισπανικό ερευνητικό κέντρο CARTIF και συντονιστής του K-HEALTHinAIR, ενός από τα επτά έργα που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ και συνεργάζονται για τη μελέτη της ποιότητας του αέρα σε εσωτερικούς χώρους.
«Χάρη σε αυτή την εξέλιξη, κάτι αόρατο έγινε ορατό».
Ωστόσο, αυτή η αυξημένη ευαισθητοποίηση δεν έχει μεταφραστεί απαραίτητα σε ανησυχία για τη ρύπανση σε εσωτερικούς χώρους. Οι περισσότεροι ρύποι δεν έχουν αισθητή οσμή, είναι δύσκολο να εντοπιστούν και οι άνθρωποι τείνουν να προσαρμόζονται στην παρουσία τους, εξήγησε ο Φερμόσο. «Μέχρι πριν από λίγο καιρό, ήμασταν όλοι συνηθισμένοι να αναπνέουμε καπνό τσιγάρου σε κλειστούς χώρους.»
Οι ερευνητές έχουν αφιερώσει τα τελευταία χρόνια στην παρακολούθηση των ρύπων σε σπίτια, σχολεία, νοσοκομεία, γραφεία και άλλα κτίρια σε όλη την Ευρώπη. Τώρα μετατρέπουν τα ευρήματά τους σε εργαλεία και συστάσεις για τη βελτίωση του αέρα που αναπνέουμε καθημερινά.
Τι υπάρχει πραγματικά στον αέρα;
Ο καπνός του τσιγάρου και οι αναθυμιάσεις από το μαγείρεμα παραμένουν σημαντικές πηγές εσωτερικής ρύπανσης. Περιέχουν αιωρούμενα σωματίδια – μικροσκοπικά σωματίδια και σταγονίδια που μπορούν να διεισδύσουν βαθιά στους πνεύμονες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να εισέλθουν στην κυκλοφορία του αίματος.
Ωστόσο, η εσωτερική ρύπανση δεν περιορίζεται μόνο στον καπνό.
«
Παρατηρούμε ότι υπάρχει τεράστια ποικιλία χημικών ρύπων στους εσωτερικούς χώρους.
Pernilla Bohlin Nizzetto, INQUIRE
«Παρατηρούμε ότι υπάρχει τεράστια ποικιλία χημικών ρύπων στους εσωτερικούς χώρους. Ορισμένοι από αυτούς έχουν μελετηθεί διεξοδικά, αλλά για πολλούς άλλους δεν διαθέτουμε επαρκείς γνώσεις σχετικά με την έκθεση και τις πιθανές επιπτώσεις στην υγεία», δήλωσε η Pernilla Bohlin Nizzetto, διευθύντρια έρευνας στο NILU της Νορβηγίας και συντονίστρια του προγράμματος INQUIRE, το οποίο χρηματοδοτείται από την ΕΕ.
Η ερευνητική της ομάδα δεν περιορίζεται στους ρύπους του αέρα εσωτερικών χώρων που παρακολουθούνται συστηματικά, αλλά διερευνά τις χημικές και βιολογικές εκθέσεις, τις πηγές τους και τις πιθανές επιπτώσεις στην υγεία.
Οι χημικές ουσίες μπορούν να απελευθερωθούν στον αέρα και στη σκόνη του σπιτιού αμέσως μόλις τα προϊόντα εισέλθουν στα σπίτια μας – είτε καθόμαστε σε έναν καναπέ, είτε περπατάμε πάνω σε ένα χαλί, είτε ένα παιδί παίζει με ένα παιχνίδι.
«Η σκόνη του σπιτιού είναι το χημικό αποτύπωμα του σπιτιού», είπε.
Η έρευνα υποδηλώνει ότι τα εσωτερικά περιβάλλοντα μπορούν να έχουν το δικό τους ξεχωριστό χημικό προφίλ. Η ομάδα του INQUIRE συνέλεξε δείγματα αέρα, σκόνης, προϊόντων και ούρων από 200 νοικοκυριά με μικρά παιδιά σε οκτώ ευρωπαϊκές χώρες. Σε εργαστηριακές δοκιμές, διαπίστωσαν μετρήσιμες βιολογικές επιδράσεις από τη σκόνη, συμπεριλαμβανομένων επιδράσεων στα πνευμονικά κύτταρα και σε δείκτες που σχετίζονται με τις ορμόνες.
«Δεν έχουμε ακόμα την πλήρη εικόνα», δήλωσε ο Bohlin Nizzetto.
Για ορισμένες ουσίες, τα πρώτα αποτελέσματα δείχνουν μια σύνδεση μεταξύ των ουσιών που ανιχνεύονται στο εσωτερικό περιβάλλον και εκείνων που μετρώνται στα ούρα. Τα ευρήματα δείχνουν επίσης ότι οι κατοικίες παρουσιάζουν διακριτά χημικά προφίλ, με πολλές χημικές ουσίες να εμφανίζονται σε υψηλότερες συγκεντρώσεις στους εσωτερικούς χώρους.
Μια άλλη μελέτη της K-HEALTHinAIR παρακολούθησε πάνω από 350 κατοικίες, καθώς και νοσοκομεία, σχολεία και πανεπιστημιακούς χώρους σε έξι χώρες. Περίπου το 10% των κατοικιών παρουσίαζε υψηλότερες από τις αναμενόμενες συγκεντρώσεις φορμαλδεΰδης, μιας χημικής ουσίας που εκλύεται από έπιπλα και δομικά υλικά, η οποία μπορεί να προκαλέσει ερεθισμό στα μάτια και στις αναπνευστικές οδούς και έχει ταξινομηθεί ως καρκινογόνος ουσία για τον άνθρωπο.
Τα παιδιά συγκαταλέγονται μεταξύ των πιο ευάλωτων ομάδων
Τα παιδιά συγκαταλέγονται μεταξύ των πιο ευάλωτων ομάδων σε ό,τι αφορά την κακή ποιότητα του αέρα σε εσωτερικούς χώρους και την έκθεση σε χημικές ουσίες που περιέχονται σε προϊόντα και στην οικιακή σκόνη, ειδικά τα παιδιά κάτω των πέντε ετών. Περνούν περισσότερο χρόνο στο σπίτι και στο πάτωμα σε σύγκριση με τους ενήλικες, γεγονός που τα φέρνει σε στενότερη επαφή με τη σκόνη και τις χημικές ουσίες που περιέχονται στα οικιακά υλικά, ανέφερε ο Bohlin Nizzetto.
«Δεν προκαλούν απαραίτητα ασθένεια μέσα σε λίγες ημέρες ή εβδομάδες, αλλά ορισμένες χημικές ουσίες μπορεί να έχουν μακροπρόθεσμες ορμονικές ή νευρολογικές επιπτώσεις. Τα παιδιά ενδέχεται να είναι πιο ευάλωτα σε αυτές τις επιπτώσεις, καθώς ο οργανισμός τους βρίσκεται ακόμη σε φάση ανάπτυξης.»
Οι ερευνητές εξετάζουν επίσης πώς ο αέρας των εσωτερικών χώρων επηρεάζει τα παιδιά με άσθμα. Στο πλαίσιο του προγράμματος EDIAQI, οι επιστήμονες έχουν μελετήσει τις συνήθειες αερισμού και το μικροβίωμα – το μείγμα βακτηρίων και μυκήτων που ζουν στη σκόνη των σπιτιών.
«Προσπαθούμε να κατανοήσουμε όλο το DNA που υπάρχει στη σκόνη, καθώς υπάρχουν τόσο ωφέλιμα όσο και παθογόνα βακτήρια και μύκητες», δήλωσε ο Μάριο Λόβριτς, ανώτερος ερευνητικός συνεργάτης στο Lisbon Council, ένα κέντρο μελετών με έδρα τις Βρυξέλλες που ηγείται ερευνητικών προγραμμάτων χρηματοδοτούμενων από την ΕΕ. Κατέχει επίσης θέση στο Ινστιτούτο Ανθρωπολογικών Ερευνών στο Ζάγκρεμπ της Κροατίας.
Η ομάδα του έχει εντοπίσει μια πρώιμη σχέση μεταξύ των μυκήτων που βρίσκονται σε εσωτερικούς χώρους και των ρύπων που προέρχονται από την οδική κυκλοφορία. Οι ερευνητές διερευνούν αν ορισμένοι μύκητες μπορούν να μεταβολίσουν αυτούς τους ρύπους, συμβάλλοντας ενδεχομένως στην αποδόμησή τους πριν φτάσουν στους πνεύμονες.
Το εύρημα αυτό υποδεικνύει επίσης ένα μάθημα που αντιβαίνει στην κοινή λογική: ένας ποικίλος συνδυασμός μικροβίων σε εσωτερικούς χώρους μπορεί να είναι ευεργετικός.
«Δεν συνιστούμε απαραίτητα τον υπερβολικό καθαρισμό. Ένα ποικιλόμορφο μικροβιοκτόνο σε εσωτερικούς χώρους είναι καλό. Το να διατηρούμε τα πάντα αποστειρωμένα μπορεί να μην ωφελεί τα παιδιά», δήλωσε ο Lovrić.
Τα παιδιά μπορεί επίσης να εκτίθενται σε διάφορους ρύπους στο σχολείο. Ερευνητές που μελέτησαν ευρωπαϊκά σχολεία διαπίστωσαν ότι τα επίπεδα και τα είδη της ρύπανσης διέφεραν σημαντικά μεταξύ χωρών, κτιρίων και ωρών της ημέρας. Η ρύπανση συχνά έφτανε στο αποκορύφωμά της σε προβλέψιμες στιγμές, όπως την πρωινή αιχμή, όταν οι γονείς άφηναν τα παιδιά τους στο σχολείο.
Τα παιδιά με αλλεργίες φάνηκαν ιδιαίτερα ευαίσθητα ακόμη και σε μέτρια επίπεδα ρύπανσης, δήλωσε ο Νικόλαος Παπαδόπουλος, καθηγητής αλλεργιολογίας και παιδιατρικής αλλεργιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συντονιστής του προγράμματος SynAir-G.
«Δεν έχουμε αποδείξει ότι η ρύπανση έχει άμεση επίδραση στην υγεία γενικά, αλλά διαπιστώνουμε ότι τα παιδιά με αλλεργίες είναι πολύ πιο ευαίσθητα ακόμη και σε μέτρια επίπεδα ρύπανσης, κάτι που συχνά οδηγεί σε φλεγμονή των αναπνευστικών οδών».
Τι μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι;
Οι ερευνητές σχεδιάζουν εργαλεία που θα διευκολύνουν την κατανόηση και την αντιμετώπιση της ρύπανσης σε εσωτερικούς χώρους.
Το K-HEALTHinAIR έχει αναπτύξει ένα εργαλείο παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα που χρησιμοποιεί ένα σύστημα φωτεινού σηματοδότη και έχει διερευνήσει έναν δείκτη ποιότητας του αέρα σε εσωτερικούς χώρους. Το EDIAQI έχει δημιουργήσει έναν διαδικτυακό προσομοιωτή που εκτιμά την ποιότητα του αέρα στα νοικοκυριά με βάση την τοποθεσία και άλλους παράγοντες. Οι ερευνητές του SynAir-G έχουν επίσης δοκιμάσει ένα σύστημα φιλτραρίσματος «πράσινου τοίχου» που χρησιμοποιεί ζωντανά φυτά, με τα προκαταρκτικά δεδομένα να υποδηλώνουν θετική επίδραση στην υγεία.
Τα επτά έργα συνεργάζονται στο πλαίσιο του συμπλέγματος IDEAL, το οποίο χρηματοδοτείται από την ΕΕ. Σε όλα τα έργα, οι ερευνητές αναπτύσσουν και δοκιμάζουν τεχνολογίες παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα, συμπεριλαμβανομένων αισθητήρων χαμηλού κόστους και συστημάτων πολλαπλών αισθητήρων.
Ανάλογα με το περιβάλλον, μπορούν να μετρήσουν τα λεπτά σωματίδια, το διοξείδιο του άνθρακα, τις πτητικές χημικές ουσίες, τη θερμοκρασία και την υγρασία. Το έργο αυτό θα μπορούσε να συμβάλει στο να γίνουν οι μετρήσεις της ποιότητας του αέρα σε εσωτερικούς χώρους πιο αξιόπιστες και πιο εύχρηστες.
«Θέλουμε να διευκολύνουμε την ερμηνεία των αποτελεσμάτων και να δίνουμε στους χρήστες τη δυνατότητα να αναλάβουν δράση», δήλωσε ο Φερμόσο.
«
Η μέτρηση της ποιότητας του αέρα σε εσωτερικούς χώρους θα πρέπει να γίνει κανόνας – τουλάχιστον σε ορισμένα περιβάλλοντα.
Νικόλαος Παπαδόπουλος, SynAir-G
Υπάρχουν απλά πράγματα που μπορούν να κάνουν οι άνθρωποι ήδη από τώρα: να αερίζουν τους χώρους κατά το μαγείρεμα και τον καθαρισμό, να χρησιμοποιούν απορροφητήρες ή κουζινικές απορροφητικές κουκούλες όπου είναι δυνατόν και να αποφεύγουν το κάπνισμα σε εσωτερικούς χώρους.
Ωστόσο, η καλή ποιότητα του αέρα σε εσωτερικούς χώρους εξαρτάται επίσης από τα ίδια τα κτίρια: από τον τρόπο με τον οποίο έχουν σχεδιαστεί, αερίζονται και συντηρούνται.
Αυτό είναι ιδιαίτερα δύσκολο να αντιμετωπιστεί στις ιδιωτικές κατοικίες, ανέφερε ο Lovrić. «Ποτέ δεν θεωρούμε τα νοικοκυριά μας ως πιθανό κίνδυνο. Είναι ένας ιερός χώρος. Όμως, στην ουσία, κάθε νοικοκυριό είναι ένας χημικός αντιδραστήρας».
Προς ένα ευρωπαϊκό πρότυπο
Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η βελτίωση της ποιότητας του αέρα σε εσωτερικούς χώρους θα απαιτήσει, τελικά, πολιτική δράση αλλά και ατομική πρωτοβουλία.
Ο ορισμός του τι συνιστά «καλό» αέρα σε εσωτερικούς χώρους δεν είναι απλός, όπως σημείωσε ο Fermoso. Οι συνθήκες μπορεί να διαφέρουν σημαντικά μεταξύ κτιρίων, αλλά και μεταξύ δωματίων του ίδιου κτιρίου.
Η συστάδα IDEAL έχει εκπονήσει κατευθυντήριες γραμμές που συνενώνουν ερευνητικά ευρήματα και πρακτικές συστάσεις για τη διαχείριση της ποιότητας του αέρα σε εσωτερικούς χώρους. Αναπτύσσει έναν οδικό χάρτη για μελλοντικές ευρωπαϊκές κατευθυντήριες γραμμές και πρότυπα, δείχνοντας πώς τα ευρήματα των έργων θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε πιο υγιεινούς εσωτερικούς χώρους.
«Η μέτρηση της ποιότητας του αέρα σε εσωτερικούς χώρους θα πρέπει να γίνει κανόνας – τουλάχιστον σε ορισμένα περιβάλλοντα», δήλωσε ο Παπαδόπουλος. Η πρόκληση τώρα είναι να κατανοήσουν οι άνθρωποι ότι ο αέρας στους εσωτερικούς χώρους αξίζει να μετρηθεί και να προστατευθεί.
Τα καλύτερα εργαλεία μπορούν να βοηθήσουν, αλλά οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η Ευρώπη χρειάζεται επίσης ένα σαφέστερο πλαίσιο που να συνδέει την πολιτική για την υγεία, τα κτίρια, την ενέργεια και το περιβάλλον. Αυτό θα μπορούσε να συμβάλει ώστε οι χώροι όπου οι άνθρωποι περνούν το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους να τυγχάνουν της ίδιας προσοχής με τον αέρα έξω από αυτούς.
Η ΕΕ έχει ήδη αρχίσει να αντιμετωπίζει το ζήτημα αυτό μέσω της ατζέντας της για μηδενική ρύπανση και των νέων κανόνων δόμησης. Η πρόκληση τώρα είναι να συνδεθούν αυτές οι πτυχές και να μετατραπούν τα αυξανόμενα επιστημονικά στοιχεία σε πιο υγιεινούς εσωτερικούς χώρους.
**Ορισμένα ευρήματα που περιγράφονται σε αυτό το άρθρο προέρχονται από αναλύσεις που βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη και δεν έχουν ακόμη δημοσιευτεί σε επιστημονικά περιοδικά με κριτική επιτροπή.
Η έρευνα που αναφέρεται σε αυτό το άρθρο χρηματοδοτήθηκε από το πρόγραμμα «Horizon» της ΕΕ. Οι απόψεις των συνεντευξιαζόμενων δεν αντανακλούν απαραίτητα τις απόψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Αν σας άρεσε αυτό το άρθρο, παρακαλούμε να το μοιραστείτε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
*Η απόδοση του κειμένου στα ελληνικά έγινε από το geografos.gr και τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης, ενώ το αποτέλεσμα της επεξεργασίας ελέγχθηκε και προσαρμόστηκε.